Чингис хаан түүхэн дэх хамгийн том тив дамнасан хуурай газрын эзэнт гүрнийг одоо бол ойлгомжтой мэт сонсогдох ч тэр үедээ бол маш эрс тэс байсан нэгэн дүрэм дээр үндэслэн байгуулсан юм: энэ бол хаанаас ирснээс нь үл хамааран хэн үр дүн гаргаж чадсаныг нь дэвшүүл гэсэн дүрэм юм.

Овог аймаг, цусны угсаа, өнгөрсөн үеийн үнэнч байдал түүнд юу ч биш байв. Ур чадвар л бүхнийг шийддэг байлаа.

Тэр энэ зарчмыг шууд утгаар нь хэрэгжүүлсэн юм. Түүний хамгийн гарамгай жанжнуудын нэг Зэв анх тулалдааны талбарт Чингис хааны унаж явсан морийг нь харваж унагасан дайсны цэрэг байв. Чингис хаан түүнийг цаазлахын оронд шууд газар дээр нь өөртөө элсүүлсэн бөгөөд учир нь тийм сайн харваж, тийм шаргуу тулалдаж чаддаг хүн үхэж үрэгдсэнээс амьд үлдэж, үнэнчээр зүтгэх нь хамаагүй илүү үнэ цэнэтэй байв.

Монголын байлдан дагууллын түүхэн дэх хамгийн аугаа хээрийн жанжин гэж хүмүүсийн дурддаг Сүбээдэйд ямар ч язгууртан цус байхгүй, харин дархны гэр бүлээс гаралтай нэгэн байв. Европ болон Азийн хаан ширээ бүхэн эрх мэдлийг зөвхөн язгуур угсаагаар нь дамжуулан өвлүүлдэг байсан тэр эрин үед жирийн нэг малчны хүү Хааны удирдлага дор зөвхөн ялалт байгуулсныхаа хүчээр жанжин болж дэвших боломжтой байлаа.

Үүнийг орчин үеийн улс орнууд хамгийн өндөр албан тушаалуудаа хэрхэн бүрдүүлдэгтэй харьцуулаад үз дээ. Засгийн газрын танхимын суудлууд хандивлагчид болон намдаа үнэнч хүмүүст очдог. Төв банкны суудлууд эрсдэлийг хамгийн сайн үнэлж тооцоолдог хүнд хэзээ ч очдоггүй, харин их сургуулиас засгийн газар хүртэлх зөв дамжлага дотор хамгийн олон жилийг өнгөрүүлсэн хэн нэгэнд л очдог.

Зохицуулах агентлагуудыг одоо зохицуулж байгаа зүйлээ хэзээ ч барьж байгуулж, эсвэл удирдаж үзээгүй хүмүүс удирддаг. Ур чадвар бол сонголт байж болох ч, танил тал бол зайлшгүй хэрэгтэй зүйл нь байдаг.

Арвангуравдугаар зууны тал нутгийн дайчин удирдагч хэн удирдах ёстойг үр дүн шийдэх ёстой гэдгийг аль хэдийн ойлгочихсон байв. Гэтэл орчин үеийн захиргааны бүхий л арга хэрэгслийг ашиглах боломжтой засгийн газрууд одоо хүртэл үүнийг хэрэгжүүлж чадахгүй л байна.

Зах зээл чадваргүй байдлыг дампуурлаар шийтгэдэг. Харин төр түүнийг илүү том албан тасалгаа, илүү урт хугацааны бүрэн эрхээр шагнадаг.

Handre van Heerden

2026-08-23

Онлайн эх сурвалжийн линк: https://x.com/Handre/status/2091553129447792722