1920 оны эдийн засгийн тооцооллын тухай өгүүлэл нь нарийн логик баталгаа байсан юм: хувийн өмч болон сайн дурын солилцооноос үүсдэг үнийн бодит дохиогүйгээр социалист төлөвлөгчид нөөцийг оновчтой хуваарилж чадахгүй. Тэд сохроор нисэж байв. Мизэс тооцоогоо (орч. Социализм: эдийн засаг ба социологийн шинжилгээ) 1920 онд хэвлүүлсэн. Оскар Ланге 1930-аад оныг энэ номыг няцаасан дүр эсгэж өнгөрүүлсэн бөгөөд их сургуулиудын эдийн засгийн тэнхимүүд энэхүү мэтгэлцээнийг Ланге ялсан гэж зарласан. Харин дараа нь Зөвлөлт Холбоот Улс хэнийх нь үнэхээр зөв байсныг батлан харуулахад далан жилээ зарцуулсан юм.
Энэ явдал гэм хоргүй зүйл байсан гэж та бодож магадгүй. Гэвч тийм байсангүй. Кэйнс эхлээд Кембрижийг, дараа нь Вашингтоныг, улмаар байнгын ажлын байр (tenure-track) олддог макро эдийн засгийн доктор (PhD)-ын хөтөлбөр бүрийг эзлэн авсан. 1934 онд Венаас дүрвэж, хожим нь Америкт очсон ч гэсэн ямар ч их сургууль түүнийг цалинтай ажилд авахыг хүсээгүй тул Нью-Йоркийн Их Сургуульд (NYU) цалингүй албан тушаалтай байхыг хүлээн зөвшөөрсөн Мизес амьдралынхаа сүүлийн хэдэн арван жилийг ном бичиж өнгөрөөсөн. Түүнийг нь эдийн засгийн мэргэжлийнхэн нийтээрээ үл тоомсорлож, харин өөрсдөө засгийн газраас цалин авч, ямар ч үрэлтгүй (ө.х. өрсөлдөөнгүй зах зээл бүхий) эдийн засгийн гоёмсог математик загваруудаа байгуулсаар байв.
Төрийн тэлэлтийг зөвтгөдөг эдийн засагчдыг санхүүжүүлэх бүх сэдэл төр засагт байж ирсэн. Төр засаг ч яг үүнийг хийсэн. Кэйнсийн төсвийн алдагдалтай зарцуулалт, монетарист төв банк, харин өнөөгийн Орчин Үеийн Мөнгөний Онол (Modern Monetary Theory) зэрэг нь бүгд мөнгө хэвлэх болон татвар ногдуулах онцгой эрхтэй (монополь) албадлагын институц байгуулахыг шаарддаг. Мизэс тэрхүү институцийг нийгэмд үйлчлэгч байгууллага биш, харин мөнгө хэвлэгч машинтай хамгийн ойр байгаа хүмүүст ашиг тусаа өгдөг албадлагын аппарат гэж тодорхойлсон юм.
Их сургуулиуд Самуэлсоны сурах бичгийг заадаг. Тэд “Хүмүүний үйлдэл”-ийг үл тоомсорлодог. Үр дүнд нь Мизэсийн бүх насаараа илчилж, шүүмжилж ирсэн тэрхүү төрөөс хамааралтай институциүдэд бэлтгэгдсэн, бүх зүйлийг загварчилж чаддаг мөртлөө юуг ч тайлбарлаж чаддаггүй эдийн засагчид л бий болов.
Handre van Heerden
2026-08-17