Инкүүдийн эзэнт гүрэн Колумбаас өмнөх үеийн түүхэн дэх хамгийн том төлөвлөгөөт эдийн засаг байсан бөгөөд албадан дайчлагдсан хүмүүсийн хүч хөдөлмөр дээр тогтож байлаа.
“Мита” (mit’a) бол Тавантинсуюугийн (Tawantinsuyu) хөдөлмөрийн татварын гол хэлбэр байв. Хөдөлмөрийн чадвартай насанд хүрсэн эрэгтэй хүн бүр үр бүтээлтэй ажиллах жилийнхээ тодорхой хэсгийг, ихэвчлэн хоёроос гурван сарыг төрдөө зориулан ажиллах үүрэгтэй байв. Инкийн төр зах зээлийн солилцоог бараг бүхэлд нь нухчин дарсан байсан тул тэнд ямар ч мөнгө гар дамждаггүй байв. Тэнд ямар ч тохиролцоо гэж байсангүй. Та хэрэв тэнд байсан бол дэнжирхэг газрын тариалангийн талбайд ажиллах, Кускогийн сүм хийдүүд рүү чулуу зөөх, эсвэл анхны Потосигийн (proto-Potosí) уурхайгаас хүдэр олборлож байгаад амиа алдах байв. Ийм албаны хугацаанд төр таныг хооллож, хувцас хэрэгслээр хангадаг байсан бөгөөд үүнийгээ тэд өгөөмөр сэтгэл хэмээн харуулдаг байсан. Гэвч боолоо хооллох нь өгөөмөр хэрэг биш.
Инженерчлэлийн явцуу утгаараа бол энэ систем ажиллаж байлаа. Инкүүд 40,000 километр зам, коллка (qollqa) хэмээх асар том агуулахууд, Андын нурууг дамнасан усжуулалтын сүлжээг байгуулсан. Төвлөрсөн албадлага ямар нэгэн зүйл бүтээж чаддаг. Зөвлөлт Холбоот Улс пуужин бүтээж байсан шүү дээ. Харин чөлөөт зах зээлийг дэмждэг сэтгэгчид дараахь зүйлсийг асуудаг: энэ үеэр юу бүтээж чадаагүй үлдсэн бэ, сайн дурын ямар солилцоо хэзээ ч энд явагдаагүй вэ, Куско дахь төлөвлөгчдийн хэзээ ч мэдэж байгаагүй, бас хэзээ ч мэдэх боломжгүй байсан орон нутгийн мэдлэг гэж ямар зүйл байв гэдэг эдгээр асуулт болно.
Мита үнийн дохиог оршин бий болохоос нь өмнө устгасан юм. Ямар ч цалин хөлс, сайн дурын хөдөлмөр эрхлэлт, хүний хөдөлмөрийг үнэлдэг худалдан авагчдын дунд болдог өрсөлдөөн байхгүй байсан тул Инкийн төр аливаа зүйл ямар бодит өртөгтэй байгааг хэзээ ч ойлгож мэдээгүй. Тэд зарлигаар ашиглах нөөцийг хуваарилдаг байсан бөгөөд үүнээсээ болж сонгодог зовлон амссан: зарим бараа бүтээгдэхүүний асар их илүүдэл коллкад ялзарч байхад, ард иргэд өөр бусад зүйлсээр гачигдан өлсгөлөнд нэрвэгдэж байв.
1570 онд Испаничууд энэ системийг өвлөн авсан бөгөөд Дэд ван Франсиско де Толедо Потосигийн мөнгөний уурхайнуудад зориулан колонийн Митаг албан ёсны тогтолцоо болгож, илүү гүний хүдэр олборлоход үүнийгээ ашигласан.
Handre van Heerden
2026-09-15