Дөрвөн мянган жилийн өмнө Ассирийн худалдаачид төв банк, худалдааны яам, мөн нэхэмжлэх дээр нь тамга дарах ганц ч хүнд сурталтан байхгүйгээр тивийг дамнасан худалдааны сүлжээ байгуулжээ.
МЭӨ 1950-1750 оны орчимд Ашшурын худалдаачид Анатоли даяар “карум” хэмээх худалдааны колониудын сүлжээ байгуулав. Тэдгээрээс хамгийн том нь болох Канешт (өнөөгийн Туркийн Кюльтепе) гадаадад хагас суурин байдлаар үйл ажиллагаа явуулдаг Ассирийн хэдэн арван худалдаачин гэр бүл амьдарч байлаа. Тэд цагаантугалга болон нэхмэл эдлэл баруун тийш, харин мөнгө, алт зүүн тийш зөөвөрлөдөг байв. Худалдааны цар хүрээ нь асар их байсан бөгөөд бэлтгэлгүй нэгнийг үхэлд хүргэх уулсын даваагаар олон мянган мөнгөн шекелийн үнэтэй ачаа тээвэрлэж байсан бие даасан худалдаачдын талаар шавар самбаруудад тэмдэглэн үлдээсэн байдаг.
Энэ бүгдийг төр засаг зохион байгуулаагүй. Худалдаачид хувийн түншлэл байгуулж, зээлийн хэрэгслүүдийг гаргаж, харьяалал харгалзахгүйгээр гэрээгээ дагаж мөрддөг байсан бөгөөд өөрсдөө санхүүжүүлдэг арбитрын байгууллагаар дамжуулан маргаанаа шийдвэрлэдэг байв. Карум нь өөрийгөө удирдах худалдааны танхимын үүрэг гүйцэтгэж байлаа. Тэд нэр хүндийн хэм хэмжээг албадан хэрэгжүүлдэг байв. Зээлээ төлөөгүй хүмүүс цаашид зээл авах эрхгүй болдог байсан нь худалдааны пүүсийн хувьд цаазын ялтай л ижил байв.
Үнийн дохио маш сайн ажиллаж байсан. Канешаас олдсон шавар самбаруудад худалдаачид хот хоорондын түүхий эдийн үнийн зөрүүнд үндэслэн худалдан авах хэмжээгээ тохируулж, өрсөлдөөнд хариу үйлдэл үзүүлж, хүүгийн түвшнээр дамжуулан аяллынхаа эрсдэлээс хамгаалдаг байсныг тэмдэглэжээ. Энэ бол хүрэл зэвсгийн үеийн газарзүйн 1200 километр талбайд үйлчилж байсан өөрөө-үүссэн дэг журам юм.
Яваандаа төр засаг үүний ихэнхийг өөртөө нэгтгэжээ. Хожмын эзэнт гүрнүүд худалдааны замыг монополчилж, алба гувчуур татаж, худалдаачдын уян хатан зээлийг хааны ордны хөшүүн дахин-хуваарилалтаар солив. Ингэснээр худалдааны эргэлт дагаад нуран унав. Төвлөрсөн “зохицуулалт” сайн дурын арван мянган үнийн дохиог нэг хүнд сурталтны таамаглалаар сольж, уг ордныхон өөрсдөө үүсгэсэн гэдгээ ч мэдээгүй хомсдолыг бий болгодог. Харагдах ба үл харагдах зүйлс нь өнөөгийнхтэй адилхан тэр үед ч үнэн байсан юм.
Сайн дурын солилцоо, хувийн өмчийн хамгаалалт, мөн үнэ цэнэ бүхий баталгаатай мөнгө (sound money) нь эзэн хааны тамга бүхий ямар ч дахин-хуваарилалтын төлөвлөгөөнөөс илүү бат бөх хөгжил цэцэглэлт бий болгодог.
Handre van Heerden
2026-09-09